Dihedral açısı: kanat uçları neden yukarı bakar?

Bir dahaki uçak yolculuğunda pencereden kanada bak ya da havaalanında bir yolcu uçağına tam önden bakmayı dene. Kanatlar gövdeden dümdüz çıkmaz; uçlara doğru hafifçe yukarı kalkar ve önden bakınca geniş bir V çizer. Bu açının adı dihedral. Kâğıt uçağın kanatlarını şekillendirirken yaptığın şey de tam olarak bu.

Dihedral ne işe yarar? Uçağı yana yatmaya karşı kendiliğinden düzeltir. Havada bir esinti uçağın bir kanadını aşağı bastırdığında uçak, yattığı tarafa doğru hafifçe kaymaya başlar. V şeklindeki kanatlarda bu kayma sırasında aşağıdaki kanat havayı daha dik bir açıyla karşılar ve daha fazla taşıma üretir. Yukarıdaki kanadın taşıması ise azalır. Sonuç: uçak yeniden düzleşir. Pilot ya da sen hiçbir şey yapmadan.

Düz kanatta ne olur? Kanatlar tam yatay olursa bu düzeltici etki çok zayıf kalır. Küçük bir yatma büyür, uçak bir yana sarmal çizerek iner. Kâğıt uçaklarda "hep sola dönüp yere çakılıyor" şikayetinin sık bir nedeni bu.

Çok fazla dihedral iyi mi? Hayır. Açı büyüdükçe düzeltme o kadar güçlü olur ki uçak düzelirken karşı tarafa geçer, sonra yine geri gelir. Uçağın kanatları bir sağa bir sola sallanır ve uçuş yolu zikzak çizer. Amaç çok değil, biraz V.

Kanatları aşağı bakan uçaklar da var. Kanadı gövdenin üstüne takılı bazı kargo ve savaş uçaklarında kanat uçları aşağı eğiktir. Buna anhedral denir. Bu uçaklar zaten çok kararlıdır; mühendisler kararlılığı biraz azaltıp uçağı daha çevik yapmak için kanadı aşağı indirir. Yani dihedral bir ayar düğmesi gibidir: tasarımcı ne kadar kararlılık istediğine göre çevirir.

150 yıllık bir fikir. 1871'de Paris'te Alphonse Pénaud'nun lastik motorlu model uçağı Planophore 40 metre uçtu. Kendiliğinden dengede kalmasının sırrı, yukarı kıvrık kanat uçları ve arkadaki yatay kuyruktu. Model uçuşun tarihini Seyir Defteri'nin tarih yazısında anlatıyoruz.

Kâğıt uçakta dihedral nasıl ayarlanır? Katlama bitince uçağı gövdesinden tut ve tam önden bak. İki kanat gövdeyle sığ bir Y harfi oluşturmalı. İki kanadın açısı aynı olmalı; biri daha yüksekse uçak o tarafa doğru döner. Talimatlardaki KONTROL kutusunun "önden" çizimi, modelin doğru açısını gösterir.

Kendin dene. Aynı uçağı üç farklı kanat açısıyla beşer kez at: düz kanat, hafif V ve derin V. Her atışta uçağın düz mu gittiğini, bir yana mı döndüğünü, yoksa sallanıp sallanmadığını yaz. Hangisi en düz uçtu? Deneyin kayıt tablosu Uçuş Laboratuvarı'nda.

Kısacası: Biraz V uçağı düz tutar. Hiç V yoksa uçak yana kayar; çok V varsa sallanır. İki kanadın açısı her zaman eşit olmalı.