Balsa neden bu kadar hafif ve güçlü?

Bir litre suyun kütlesi 1 kilogramdır. Aynı hacimde tipik bir balsa parçası ise yaklaşık 160 gram gelir. Yine de bu hafif ağaçtan yapılan bir kanat, bir model uçağı havada rahatlıkla taşır. Peki balsa nasıl hem bu kadar hafif hem bu kadar güçlü?

Su dolu hücreler. Balsa ağacı (Ochroma pyramidale) Orta ve Güney Amerika'nın sıcak ormanlarında yetişir ve çok hızlı büyür: 10–15 yılda 27 metreye ulaşabilir. Canlı ağacın odunu, içi suyla dolu büyük hücrelerden oluşur. Kesilen kerestenin fırında yaklaşık iki hafta kurutulmasıyla bu su gider ve geriye boş, ince duvarlı hücreler kalır. Bal peteğine benzeyen bu yapı hem hafif hem de ağırlığına göre şaşırtıcı derecede sağlamdır.

Lif yönü her şeydir. Balsa, lifleri boyunca eğildiğinde güçlü, liflere dik yönde ise zayıftır. Bu yüzden bir kanatta:

• Kanat kirişi (kanadı bir uçtan öbür uca taşıyan çubuk) lifleri kanat boyunca uzanacak şekilde kesilir; kanadın eğilmesine karşı o direnç gerekir.
• Kaburgalar (kanadın kesit şeklini veren ince parçalar) kanadın önünden arkasına uzanır; lifleri de kaburga boyunca, yani kanada enine gider. Aksi hâlde ilk dokunuşta ortadan kırılır.

Doğru levhayı seçmek. Aynı kalınlıktaki iki balsa levhanın ağırlığı birbirinin iki katı olabilir; balsanın yoğunluğu metreküpte 40 ile 475 kilogram arasında değişir. Model yapımcılar levhaları tartıp ayırır:

• Hafif levhalar kuyruk yüzeyleri için. Kuyruk ağırlık merkezinden uzakta olduğu için oraya eklenen her gram, dengeyi bozmak için buruna birkaç gram daha ister.
• Orta levhalar kanat kaplaması ve kaburgalar için.
• Ağır ve sert levhalar kirişler ve gövde gibi yük taşıyan parçalar için.

Model uçakların ötesinde. Balsa bugün rüzgâr türbini kanatlarının içinde, iki katman arasında hafif bir çekirdek olarak kullanılıyor. İkinci Dünya Savaşı'nın ünlü ahşap uçağı de Havilland Mosquito'nun yapısında da balsa vardı. Thor Heyerdahl'ın Pasifik'i geçen salı Kon-Tiki ise balsa kütüklerinden yapılmıştı. Dünyadaki ticari balsanın yüzde 70 ya da daha fazlası Ekvador'dan geliyor.

Atölyeye not. Balsa kolay kesilir, bu yüzden maket bıçağı kullanımı her zaman bir yetişkinin işidir. Çocuklar parçaları zımparalayabilir, yapıştırabilir ve tartabilir.

Kısacası: Balsa hafiftir çünkü hücreleri boştur; güçlüdür çünkü lifleri doğru yöne yerleştirilir. İyi bir model uçak, doğru levhayı doğru yere koymakla başlar.