Oyuncaktan mühendisliğe: model uçuşun kısa tarihi

Büyük uçakların neredeyse hepsi önce bir masada, küçük bir modelle uçtu. İnsanlık kanatları önce elinde, avucunun içinde denedi. Bu yazı, o küçük uçakların hikâyesi.

1804: Modern uçağın ilk çizgisi. İngiliz mühendis George Cayley 1804'te küçük bir planör yaptı ve uçurdu. Önde uçurtma biçiminde bir kanadı, arkada ise yatay ve dikey yüzeyli ayarlanabilir bir kuyruğu vardı. Bugün bir yolcu uçağına baktığında gördüğün düzen bu: önde kanat, arkada kuyruk. Cayley 1853'te büyük bir planörle arabacısını Brompton vadisinin üzerinden uçurdu.

1871: Kendi kendine dengede kalan model. Fransız Alphonse Pénaud'nun lastik motorlu modeli Planophore, 18 Ağustos 1871'de Paris'teki Tuileries bahçelerinde 11 saniyede 40 metre uçtu. Pervanesini burulmuş bir lastik bant çeviriyordu. Asıl yeniği dengesiydi: yukarı kıvrık kanat uçları ve arkadaki yatay kuyruk sayesinde, kimse kumanda etmeden düz uçabiliyordu. Kanat uçlarının neden yukarı baktığını dihedral yazımızda anlattık.

1878: Bir oyuncak, iki kardeş. Piskopos Milton Wright o yıl oğulları Wilbur ve Orville'e Pénaud'nun tasarımına dayanan bir oyuncak helikopter getirdi. Lastik bantla dönen pervanesi oyuncağı tavana kadar çıkarıyordu. Kardeşler ona "yarasa" dedi. Yirmi beş yıl sonra, 1903'te, ilk motorlu uçağı onlar uçurdu.

Model hep laboratuvarda kaldı. Gerçek uçaklar büyüdükçe modeller kaybolmadı; mühendislerin en güvendiği araçlardan biri oldu. Bir uçağın küçük modeli rüzgâr tünelinde test edilir, kuvvetler ölçülür, çizim değişir ve model yeniden yapılır. Bir çocuğun kâğıt uçağını katlayıp atıp düzeltmesi, aynı döngünün en sade hâli.

Kâğıt uçağın rekor yılları. Kâğıt uçak da ciddi bir yarışa dönüştü. Guinness Dünya Rekorları'na göre en uzak kâğıt uçak uçuşu rekoru şöyle gelişti:

• 1985: Tony Felch, 58,82 m
• 2012: Joe Ayoob ve tasarımcı John M. Collins, 69,14 m
• Nisan 2022: Kim Kyu Tae (Güney Kore), 77,134 m
• Aralık 2022: Dillon Ruble (ABD), 88,31 m
• Aralık 2025: Liu Liwen ve ekibi (Çin), 98,43 m

Havada kalma süresinde ise uzun yıllar kırılamayan rekor, Japon tasarımcı Takuo Toda'nın Aralık 2010'daki 29,2 saniyesiydi. Şubat 2026'da Çin'de Liu Liwen'in 31,25 saniyelik uçuşu haberlere yansıdı; Guinness onayı o tarihte henüz açıklanmamıştı. Bu rekorların çoğu A4 boyutunda tek bir kâğıtla, makas ve yapıştırıcı olmadan kırıldı. Yani senin masandaki malzemenin aynısıyla.

Türkiye'de havacılık merakı. 17. yüzyılda Evliya Çelebi, Seyahatnâme'sinde Hezârfen Ahmed Çelebi'nin IV. Murad döneminde Galata Kulesi'nden havalanıp Üsküdar'a indiğini yazar. Bu uçuşun tek kaynağı Seyahatnâme'dir ve tarihçiler ne kadarının gerçek olduğunu tartışır; kanat çırparak mümkün olmadığı, ancak basit bir planörle olabileceği düşünülür. Kesin olan bir tarih de var: Vecihi Hürkuş, kendi tasarlayıp yaptığı ve Türkiye'nin ilk yerli uçağı sayılan Vecihi K-VI ile ilk uçuşunu 28 Ocak 1925'te İzmir'de yaptı.

Bugün sıra sende. Cayley'nin planörü, Pénaud'nun lastikli modeli ve Wright kardeşlerin oyuncağı aynı soruyu soruyordu: Bu şey neden uçuyor ve nasıl daha iyi uçar? Bir kâğıdı katlayıp atışını ölçtüğünde, sen de aynı soruyu soruyorsun.